herseybusepette
Lalegül TV

17 Ekim 2018, Çarşamba

Doğru Haberin Yeni Adresi

  • 11 Haziran 2018, Pazartesi 12:05
HasanKuduoğlu

Hasan Kuduoğlu

ŞEYHULİSLÂMI; FAKÎH VE MÜFESSİR EBU’S-SU‘ÛD (Rahimehullâh) - 3

- Hukuk Alanındaki Hizmetleri -

İlmiye ve devlet teşkilâtında altmış yıl kadar görev yapan Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)ın en önemli hizmetleri hukuk alanında yaptığı çalışmalardır.

Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh) hem şer‘î hukûkun gölgesinde örfî hukûkun ve kānunlaştırmanın gelişmesine imkân hazırlaması, hem de İslâm hukûkunun klasik devrine âit görüşleri yorumlayarak döneminin problemlerine çözüm getirmesi özelliğiyle İslâm ve Osmanlı hukûku alanında önemli hizmetler yapmıştır.

Bugün elde bulunan fetvâ koleksiyonları ve risâleleri, onun doktriner (öğretmeye dayalı) ve geleneksel bir hukuktan ziyâde, pratik değeri olan ve değişen şartlara göre farklı çözümler üretebilen bir hukuk anlayışına sâhip olduğunu göstermekte ve bu ona diğer Osmanlı şeyhulislâmları arasında farklı bir yer kazandırmaktadır.

Uzun yıllar ilmiye ve devlet teşkilâtında görev yapan, medresede okutulan klasik fıkıh sahasının yanı sıra ictimaî şartları, devletin yapısını ve işleyişini ve günlük problemleri de yakından tanıma imkânı bulan Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh), karşılaşılan problemleri Hanefî mezhebi içindeki farklı görüş ve yorumlar arasında tercih ve tahrîcler yaparak çözmeye çalışmıştır. Bu yönüyle onun, Hanefî hukukçularının yaptığı müctehidler tasnifi içinde “Ashâbü’t-tahrîc” ve “Ashâbü’t-tercîh” grubu içinde yer aldığı söylenebilir.

Gerek devletin örfî hukuk olarak anılan alandaki tasarruflarının şer‘î hukukla ilgi ve dengesinin kurulmasında, kānunnâmelerin hazırlanmasında, gerekse şer‘î mahkemelerin çalışma ve yazışma esaslarının düzene konulmasında da önemli hizmetleri olmuştur. Kānûnî Sultân Süleymân Hân’ın hukûkî ıslahat ve düzenlemelerinde Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)ın büyük payı vardır.

Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)ın, İslâm hukûkunun açık hüküm ve ilkelerine aykırı uygulamalara karşı çıktığı, meselâ müste’menlerin (İslâm ülkesinde geçici süreyle bulunmasına izin verilmiş gayri müslimler) şâhitliği konusunda pâdişâhın vermiş olduğu bir müsâadeye “Nâ-meşrû olan nesneye emr-i sultânî olmaz.” diyerek îtirâz ettiği de bilinmekle birlikte şer‘î hukûka aykırı olmadığı sürece devletin ve toplumun ihtiyaçları gereği yapılan idârî tasarrufları desteklemesi, hattâ zaman zaman İslâm hukuk doktrini içindeki farklı görüş ve temâyüllerden insanların ihtiyâcına en uygun olanını tercih etmesi, onun hukuk alanında yeteri ölçüde uzlaşmacı ve yumuşak bir tavır sergilediğini gösterir.

Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)ın, menkul malların ve para vakfının cevâzı ve vakıf paraların “Mu‘âmele-i şer‘iyye” usûlü ile işletilmesi konusundaki yaklaşımı, hem onun bu yönünü hem de fıkhî meselelerdeki ictihad ve tercih gücünü göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Kānûnî devrine âit olduğu ileri sürülen ve “Kānûn-i cedîd” adıyla bilinen kānunnâme aslında sonraki dönemlerin ürünüdür. Zîrâ kānunnâme nüshalarının büyük bir kısmı 1084 (1673) târihli bir fermanla bitmektedir. Ayrıca içinde Kānûnî’den yıllarca sonra yaşamış olan Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi gibi şeyhulislâmlara, Hamza Paşa gibi nişancılara âit fetvâ ve kānun hükümleri de vardır. Kānunnâmeye Kānûnî döneminin ürünü gibi bakılmasının sebebi, temelini teşkil eden mukaddime kısmının Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)ın fetvâlarından oluşmasıdır. Gerçekten bu mukaddimede yer alan dokuz fetvâdan biri İbni Kemâl (Rahimehullâh)a, kalan sekiz tânesi Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)a âittir.

- İlmî Eserleri -

A) Tefsîr.

1) “İrşâdü’l-‘akli’s-selîm ilâ mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm.” (Bkz:Resim-1)

Osmanlı döneminde yetişen tefsîr âlimlerinin çoğu Kur’an’ın tamâmını tefsir etmeyip daha önce yazılan tefsirlere hâşiye veyâ ta‘lik yazmakla yetinmişlerdir. Kur’ân-ı Kerîm’in bütününü tefsir edenlerin başında yer alan Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh)ın “Sultânü’l-müfessirîn, hatîbü’l-müfessirîn, hâtimetü’l-müfessirîn” gibi ünvanları onun tefsir ilmindeki yerini belirlemesi bakımından önemlidir.

Arapça olarak kaleme aldığı ve Kānûnî Sultân Süleymân Hân’a sunduğu “İrşâdü’l-‘akli’s-selîm ilâ mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm” adlı eserinde Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh) Kur’ân’ın Kur’ân ve hadîsle tefsîrine önem vermiş, esbâb-ı nüzûl, nesih, kıssalar, fıkhî ve kelâmî meseleler, dil, kırâat, İsrâiliyat, muhkem ve müteşâbih gibi konular üzerinde durmuştur.

Şiirle istişhâd yolunu kullanmış, belâgat ve i‘câz, âyetler arasındaki münâsebetler gibi tefsîr ilminin inceliklerini ele almıştır. Ehl-i Sünnet akîdesine sıkı sıkıya bağlı kalması, zekâ ürünü buluşlarının çokluğu, âyetler arasındaki tenâsübün mükemmel şekilde incelenip açıklanmış olması sebebiyle onun eseri çokça övülmüştür.

Ebu’s-Su‘ûd Efendi (Rahimehullâh) Zemahşerî ve Beyzâvî’nin tefsirlerine hayranlık duyduğunu belirtmiş ve bu iki eserle Râzî’nin “Mefâtîhu’l-gayb” ve Nesefî’nin “el-Medârik”inden geniş ölçüde faydalanmıştır.

Türkiye kütüphânelerinde birçok yazma nüshası bulunan eser çeşitli zamanlarda basılmıştır.

Yazının devamını Lâlegül Dergisi Temmuz Sayısında bulabilirsiniz.

Kaynaklar:

(İsam, İslam Ansiklopedisi, 10/365-371; Hısım ‘Alî, el-‘İkdü’l-manzûm fî zikri efâzıli’r-Rûm –Taşköprizâde’nin eş-Şekāiku’n-nu‘mâniyye’sinin devâmında- sh:440-454; Nev‘î Zâde ‘Atâî, Hadâiku’l-hakāik fî tekmileti’ş-Şekāik, sh:183-188; Müstakimzâde Süleymân Se‘âdeddîn, Devhatü’l-meşâyih, sh:23-24; Mehmed Süreyyâ, Sicill-i ‘Osmânî, 1/169-170; Bursalı Mehmet Tâhir, Osmanlı Müellifleri, 1/225-226; İlmiyye Salnâmesi (haz. Seyid Ali Kahraman, Ahmed Nezih Galitekin, Cevdet Dadaş), sh:317-319, 708-715; Abdülkadir Altunsu, Osmanlı Şeyhulislâmları, sh:28-34; Serhat Başar, Osmanlı Şeyhulislamları, sh:60-63; M.Orhan Bayrek, İstanbul’da Gömülü Meşhur Adamlar, sh:65; Hasan Basri Erk, Meşhur Türk Hukukçuları, sh:115-145; Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, 1/388-390; Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 3/123; İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, 5/114-115; Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi’nde Şeyhülislam Fetvaları, sh:12; Cahid Baltacı, 15-16. Asırlarda Osmanlı Medreseleri, 1/494-496; Yekta Demiralp, İlk Dönem Osmanlı Medreseleri, sh:131-136; Ahmed Sıdkî, Mu‘cemü şüyûhi’i-İslâm fi’l-‘ahdi’l-‘Osmânî, 1/349-368; Şemseddîn Sâmî, Kāmûsu’l-a‘lâm, 1/722-723; Mahmûd Süleymân el-Kefevî, Ketâibü a‘lâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nu‘mâni’l-muhtâr, terceme rakamı:803, 4/457-484; ‘Ömer Rızâ Kehhâle, Mu‘cemü’l-müellifîn, 11/301-302; İbnü’l-‘İmâd, Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb, 10/584-586; ‘Abdülhayy el-Leknevî, el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye, sh:81, 205; Ziya Demir, Osmanlı Müfessirleri ve Tefsir Çalışmaları: Kuruluştan 10/16. Asrın Sonuna Kadar, sh:142-151; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, 2/652-665; İ.Aydın Yüksel, Osmanlı Mîmârisinde 2.Bayezid-Yavuz Selim Devri, İstanbul-5, sh:185, 291; Vâmık Şükrü, Târîh-i Evkâf-ı Ümem, İÜ Hukuk Fakültesi Ktp., 4/392, 7/382; Mehmet Mermi Haskan, Eyüp Sultan Tarihi, 1/190-191; Haz. Sabahattin Küçük, Bâkî Dîvânı, sh:40; Ali Fuat Bilkan, Yusuf Çetindağ, Şeyhülislâm Şâirler, sh:68)

 


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


NAMAZ VAKİTLERİ
SON DAKİKA
12:37 Bakan Çavuşoğlu: Bugün konuta girilmesini ümit ediyoruz
12:17 İngiltere'de işlenen dini nefret suçları yüzde 40 arttı
11:49 Başkan Erdoğan açtığı davayı geri çekti!
11:36 Brunson'ın avukatı istinafa başvurdu
11:31 Doğu Türkistan’dan şok eden şehit haberi
11:14 MHP Genel Başkanı Bahçeli il başkanlarını toplayacak
11:08 Feci kaza: Eşi, çocuğu ve karnındaki bebeği öldü
10:55 Çete lideri yatağında yakalandı
yukarı çık